Mr Mroczna Środkowo-Wschodnia Europa ISSN 1899-5179

Lektura wrześniowych gazet niemieckich z 1939 roku na temat wydarzeń w Bydgoszczy w dniu 3 września i w nocy z 3 na 4 września, upoważnia do wyciągnięcia na wstępie następujących wniosków:

1. Napady Polaków na Niemców dostarczały propagandzie niemieckiej, a dokładniej Ministerstwu ds. Propagandy argumentów, które miały usprawiedliwiać agresję niemiecką na Polskę, były „amunicją” do nadzwyczajnych działań propagandowych.

2. Odpowiednie naświetlenie problematyki miało na celu wywołanie oczekiwanej reakcji opinii publicznej w Niemczech i na świecie. Była to wojna, która rozgrywała się zarówno na froncie, jak i na łamach prasy.

3. Meldunki zawierały dużą dawkę elementów dramatycznych: relacje w 1 osobie, opis przeżyć świadków, ich odczuć. W artykułach beletryzuje się wydarzenia.

4. Część artykułów była opatrzona komentarzami.

5. Celem było dowiedzenie jak barbarzyńskim narodem są Polacy.

6. Teksty były pisane w sposób zrozumiały dla przeciętnego odbiorcy.

7. Artykuły o wydarzeniach bydgoskich ukazywały się w gazetach niemieckich z dużą częstotliwością, z trudem były wypierane nawet pod koniec września przez inne doniesienia z frontu i powtarzały się w nich niemal te same informacje, podane każdorazowo w nieco innej formie. Według Edwarda Serwańskiego centralne organy prasowe w Niemczech opublikowały na przełomie 1939/40 roku około 30 obszernych artykułów na temat bydgoskich wydarzeń².

8. Duży ładunek emocjonalny był zawarty już w samym tytule, co jest bezsprzecznie normalną praktyką dziennikarską. Tytuły artykułów powinny być bowiem chwytliwe.

I były, o czym świadczą następujące nagłówki: „Stosy zwłok wokół Bydgoszczy” (MNN³, 7. IX), „Polskie masowe mordy w Bydgoszczy” (NTH, 8 IX), „Nieludzkie polskie okrucieństwa” (LGA, 8 IX), „Piekło krwawej niedzieli bydgoskiej” (MNN, 10 IX), „Wymordowanie setek volksdeutschów” (NTZtg), „Nieludzkie polskie okrucieństwa. Ofiary w co drugim domu. Hańba w historii Polski. Większość Volksdeutschów wybita” (LGA), „Zbrodnie Anglii powtarzają się. Londyn pochwala i wspiera polskie morderstwa, Secret Service podżegał do bydgoskich mordów” (LGA, 12 IX), „Bydgoszcz-miasto grozy. Przerażające ludobójstwo” (LGA, 8 IX), „Jak doszło do krwawych nocnych bydgoskich wydarzeń? Zbrodnie Anglii w Polsce. Przerażenie także za granicą. Świat przerażony Bydgoszczą. Zagraniczni dziennikarze na miejscach grozy. Morderstwa i przemoc nad Bydgoszczą. Straszna rzeź. Setki volksdeutschów wymordowanych” (MNN, 8 i 10 IX, NTZtg, 9/10 IX), „Opętańcy, sadyści, bestie, podludzie” (DR, 14 IX).

Opinia publiczna w Niemczech była informowana o setkach zwłok w lasach, na przedmieściach, w przydomowych ogródkach i mieszkaniach. Bydgoszczanie byli mordowani na oczach żon i dzieci. Zabijano Niemców i Niemców-volksdeutschów. Artykuły zawierają drobiazgowe opisy bezczeszczenia zwłok. Przykładem mogą być choćby ciała 8 lub 9 osób znalezionych przez niemieckich żołnierzy, których stan wskazywał na bestialskie ich sprofanowanie przez „pozbawionych ludzkich odruchów” sprawców. Pisano, że stopień ich okaleczenia uniemożliwiał identyfikację. W jednym z artykułów jest mowa o wymordowaniu trzypokoleniowej rodziny. Przy życiu pozostali jedynie pradziadek z prawnukiem. Czarna lista nazwisk tzw. Niemców-volksdeutschów miała być przygotowywana już od dawna.

Podano również, że zatrzymano 100 mężczyzn narodowości niemieckiej, których odprowadzono na przedmieścia Bydgoszczy, po czym odebrano im dokumenty, mówiąc, że są wolni. Mieli w ten sposób przekonać się, jak Polacy humanitarnie traktują Niemców. W drodze powrotnej zostali jednak skontrolowani przez inny patrol. Za brak dokumentów karano w ówczesnej sytuacji śmiercią.

Niektóre gazety publikowały zdjęcia. Inne podawały, że materiał zdjęciowy jest zbyt makabryczny, aby zamieszczać go w dziennikach. W niektórych z nich powtarza się widok kilkunastu ciał leżących obok siebie. Rzadko podawano nazwiska ofiar. Wyjątkiem była tragedia rodziny Boldin, której Polacy mieli spalić dokumenty i w poniedziałkowe popołudnie rozstrzelać niemal wszystkich jej członków. Kobietom rozkazano wykopać własnoręcznie grób dla mężczyzn i dla siebie. W komentarzach pojawiały się wielokrotnie sugestie, jakoby w tych dniach zginęła większość mężczyzn z tzw. listy volksdeutschów. Mordowano również Polaków sympatyzujących z Niemcami lub tych, którzy sprzeciwiali się rzezi („Blutbad”). Niekiedy pojawiała się konkluzja, iż sami Polacy byli sparaliżowani tymi okrucieństwami.

Jako sprawców wskazywano zorganizowane polskie bandy, którym polski rząd miał rozdać pistolety i noże, „żydowskie psy” oraz, jak rozpowszechniano, część stacjonującego w Bydgoszczy pułku polskich żołnierzy, którzy jak „dzikie zwierzęta” grasowali w mieście i okolicach. Eskalacja konfliktu wynikała według doniesień z bezmiaru nienawiści polsko-żydowskiej do Niemców. Zdaniem ówczesnych niemieckich gazet polscy oficerowie tolerowali w wielu wypadkach opisywane zajścia. Jeden z nich rozkazał podobno polskiemu policjantowi pilnować rannego Niemca, aby uniemożliwić, by ktokolwiek zajął się poszkodowanym. Żona ofiary była w pobliżu i musiała przez dwanaście godzin przyglądać się, jak umiera jej mąż, nie mogąc udzielić mu pomocy.

Odpowiedzialnością za masakrę obarczano, co wydaje się mało prawdopodobne, dwóch agentów Secret Service, którzy zdaniem gazet przygotowywali planową akcję przeciwko ludności niemieckiej, m.in. uzbrajając Polaków oraz służąc im radą i pomocą. Winę przypisywano w związku z tym rządowi angielskiemu, ponieważ w tę zbrodnię zostali włączeni przedstawiciele organów państwowych tego kraju. Głównym winowajcą miał być brytyjski premier Arthur Neville Chamberlain i jego polityka. Wskazywano ponadto na antyniemiecką działalność Polskiego Związku Zachodniego, na organizacje powstańcze wspierane przez polski rząd, który w dodatku nie zrobił nic, tylko patrzył jak prasa podżegana przez Żydów wzniecała nienawiść społeczeństwa polskiego wobec zachodniego sąsiada.

Pierwsze publikacje prasowe zawierały z reguły sam opis wydarzeń. W kolejnych, z przełomu września i października, zaczęto zamieszczać różne komentarze, piętnować zachowania Polaków, wyjaśniać zadania żołnierzy niemieckich na zajmowanych terenach. Wynika z nich, że wojsko niemieckie miało rozkaz zwalczania i niszczenia celów militarnych i przeciwdziałania polskim akcjom zbrojnym. Zapewniano, że ludność cywilna nie była celem ataków, mimo że, jak ujawniono, wycofujący się polscy żołnierze zaopatrywali cywilów w broń i amunicję lub, przebrani w cywilne ubrania, napadali i mordowali żołnierzy i oficerów niemieckich. Podkreślano, że makabryczne polskie ataki na volksdeutschów miały miejsce w okresie, kiedy polskie wojsko już się wycofało z miasta, a niemieckie jeszcze nie zajęło Bydgoszczy. Napisano nawet, iż wszystkie znane przypadki podstępnych aktów przemocy wobec „bezbronnych Niemców”, które się dotąd wydarzyły, bledną w porównaniu z tymi, których dopuścili się Polacy na krótko przed wkroczeniem do Bydgoszczy oddziałów niemieckich. Po tym, co bydgoscy Niemcy wówczas przeżyli, mieli witać żołnierzy Wehrmachtu następującymi słowami: Musicie nas zrozumieć, nie można od nas już dłużej wymagać, abyśmy dalej żyli z Polakami⁴. Choć, jak podawano, istniały dowody, że wielu Polaków negowało te morderstwa, że niektórzy z narażeniem życia pomagali i ukrywali Niemców, to podkreślano, że nic nie zmyje tej hańby z narodu polskiego.

Nie bez znaczenia był dobór słownictwa, charakterystyczny styl, obrazowe sformułowania, dodające opisywanym zdarzeniom pikanterii. Przeciwnika należało oczernić. Sprawcy, jak czytamy w nagłówkach i podtytułach, byli bestiami pod ludzką postacią, polskimi bandytami, którzy dopuścili się barbarzyństwa. Byli nimi zezwierzęceni „polscy Rowdies”, „zorganizowane polskie bandy morderców”, „dzikie polskie stado i ich angielscy podżegacze”. Dopuszczono się bestialskich tortur i męczarni, jakie są w stanie wynaleźć tylko perwersyjni „podludzie” (Untermenschen). To co wydarzyło się w Bydgoszczy, co Niemcy tego miasta musieli wycierpieć za swoją niemieckość, przewyższa wszystkie krwawe ofiary, których kiedykolwiek jakikolwiek naród wymagał od volksdeutschów⁵, napisał jeden z dzienników w Monachium.

Nie ulega wątpliwości, że cokolwiek się wówczas w Bydgoszczy wydarzyło, prasowa i radiowa propaganda były „ciężką artylerią” Rzeszy. Wojna rozgrywała się na łamach gazet równolegle do walki na froncie.

Lektura cytowanego materiału prasowego potwierdza tylko istnienie systemu centralnego kierowania treściami prasy, gwarantującego realizację wytycznych Führera i jego czołowych współpracowników do spraw propagandy. Prasa regularnie otrzymywała ujednolicony serwis informacyjny z Niemieckiej Agencji Informacyjnej DNB (Deutsches Nachrichten Büro). Przez tą agencję musiały niejako „przechodzić” wszystkie informacje i przygotowane komentarze prasowe, zapełniające później łamy niemieckich gazet. Treść komunikatów DNB, dotyczących „krwawej niedzieli”, ich główne punkty ciężkości, o których informuje Włodzimierz Jastrzębski (Der Bromberger Blutsonntag. Legende und Wirklichkeit, Poznań 1990, s. 162-165) pokrywają się wyraźnie z treścią artykułów opublikowanych w poddanych niniejszej analizie dziennikach niemieckich. Co więcej, „Niedersachsische Tageszeitung Hannover” (NTZtg) wydrukowała 8 września artykuł niemal identyczny z tym zamieszczonym w „Lübecker General-Anzeiger” (LGA), który ukazał się tam tego samego dnia. Podobnych zbieżności jest w przeanalizowanym materiale więcej. W ten sposób mieszkaniec Monachium czytał w tym samym dniu w swojej regionalnej gazecie to samo o Bydgoszczy, co opublikowały dzienniki w Lubece, Królewcu czy Hanowerze, okraszone takimi samymi komentarzami.

„Münchner Neueste Nachrichten” z 11 września dementują z kolei doniesienia Polskiej Agencji Telegraficznej, która zdaniem gazety, miała się dopuścić „monstrualnego kłamstwa”, pisząc, że żołnierze niemieccy popełnili te zbrodnie, które teraz przypisuje się Polakom.

Obiektem szczególnych zabiegów propagandowych Niemieckiej Agencji Informacyjnej (DNB) byli zagraniczni korespondenci⁶, pochodzący z: Danii, Szwecji, Norwegii, Włoch, Stanów Zjednoczonych, Węgier i Hiszpanii. Przybyli do Bydgoszczy na niemieckie zaproszenie w dniu 7 września, aby poinformować światową opinię publiczną o tym, co zastali w mieście.

Z relacji zamieszczonych w niemieckich gazetach wynika, że przywiązywano do ich wizyty ogromne znaczenie. Świat miał się dzięki niej dowiedzieć, czego naprawdę dopuścili się Polacy. Dziennikarze widzieli przecież na własne oczy okaleczone i sprofanowane zwłoki. Bydgoski „Deutsche Rundschau” [Przegląd Niemiecki, 14.09.1939], donosił dodatkowo, że w czasie obecności w Bydgoszczy zagranicznych dziennikarzy, nie były jeszcze znane masowe groby i miejsca egzekucji wokół miasta. Pisano, że niemieckie oddziały walczące na wschodzie nie mają do czynienia z godnym przeciwnikiem, który staje do uczciwej walki⁷. Z relacji np. „Münchner Neueste Nachrichten” (9. IX) wynika, że to co zobaczyli korespondenci było nie do opisania [„vollkommen unbeschreiblich”]. Przytaczano dodatkowo doniesienia, które po wizycie swoich dziennikarzy opublikowały zagraniczne media, np. szwedzka gazeta „Dagens Nyheter”, stołeczny „Stockholms Tidningen” lub też duńskie pisma „Politiken” i „Nationaltidende”. Sztokholski dziennik rzeczywiście zamieścił 8 września artykuł Christera Jäderlunda o polskiej masakrze Niemców w Bydgoszczy, w którym pisze, że w mieście wyraźne są ślady walk ulicznych, a ściany domów podziurawione są kulami. Liczba zamordowanych Niemców i sympatyzujących z nimi Polaków osiągnęła zdaniem korespondenta 1000 osób. Choć redakcja dysponowała materiałem zdjęciowym, przedstawiającym zabitych na ulicach, w ogrodach i lasach w okolicy miasta, to go jednak nie opublikowała. Sprawcami mieli być, wg korespondencji, polscy żołnierze, częściowo też uzbrojona młodzież w wieku 15-20 lat. Po wkroczeniu oddziałów niemieckich gestapo rozpoczęło przeszukiwanie miasta, a rebelianci zostali postawieni przed sądem wojennym.

W tym kontekście należy wspomnieć o artykule z 9 września 1939 w „The New York Times”, zatytułowanym „Polish Atrocities Charged by Nazis” [Polakom zarzuca się dokonanie przerażających czynów]. Zaznacza się w nim, że w odwecie mogło dojść do rewanżu. Korespondent wrócił właśnie z Bydgoszczy, gdzie na ulicach leżały zwłoki. Szczególnie drastyczne widoki były na przedmieściach. Zdając się na relacje niemieckich oficerów podaje, że były to ciała Niemców w różnym wieku. Korespondent był ponadto świadkiem licznych, dokonywanych w odwecie, aresztowań młodych Polaków oraz znęcania się Niemców nad polskim Żydem⁸.

Podobne doniesienia jak „The New York Times” przytacza w artykule Harlana Millera, „On the Propaganda Front” [Na froncie propagandy], „The Washington Post” (20 września 1939). Jednak informację o tym, że korespondent widział Polaków prowadzonych z rękami w górze na rozstrzelanie, opatrzył komentarzem następującej treści: Czy te ciała rozstrzelanych Polaków były potem pokazywane innemu korespondentowi jako „Niemcy okaleczeni przez Polaków”? (Were the bodies of these Poles later shown to another correspondent as „Germans mutilated by the Poles”?). Zasugerował w ten sposób, że nie daje wiary temu, co zobaczył.

Gazeta, komentując opublikowaną korespondencję napisała, że zarówno relacja Oeschnera, dotycząca okrucieństw w Bydgoszczy [„Bromberg Atrocities”] jak i Otto D. Tolischusa (uznany amerykański dziennikarz, korespondent wojenny) na temat polskiej nienawiści wobec najeźdźców brzmiały tak, jakby były napisane z pewną rezerwą, nieco ironicznie, bo pod okiem nazistowskich cenzorów. Intrygujące informacje zapisane są jednak między wierszami. Wynika z nich, że aby móc pozostać za linią frontu niemieckiego i porównywać raporty niemieckie z alianckimi, pozornie zgadzano się z nazistowską wersją wydarzeń. Na szczęście, czytamy dalej w tym samym artykule, tania propaganda nazistowska okazała się tak toporna, że mało prawdopodobna⁹. Całość podsumowano w dzienniku następująco: Niemożliwe jest zacytowanie tak beznadziejnie głupiej propagandy franko-brytyjskiej, jak ta niemiecka, przytoczona wyżej.¹⁰

Podobnie brytyjski „The Times” w artykule „Polish atrocities” [Polskie okrucieństwo] z dnia16 września 1939 informuje czytelników o prowadzonej przez prasę niemiecką gwałtownej kampanii przeciw Polakom. Zauważa przy tym wyraźne zbieżności z podobnym praktykami, znanymi już światu z kampanii antyczeskiej 1938 roku [familiar through last year’s anti-Czech campaign].

Dostępność tytułów prasy polskiej jest w porównaniu z dziennikami niemieckimi utrudniona, a i te zachowane są niekompletne. Mimo to można wysnuć kilka wniosków dotyczących interesującego nas tematu. W dostępnych dla potrzeb niniejszego artykułu numerach polskich gazet nie znajdziemy ani jednego tekstu na temat wydarzeń bydgoskich, co więcej na ich podstawie można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że takie w ogóle się nie ukazywały. Porównanie stanowisk polskiego z niemieckim, które miało się dokonać w oparciu o zachowane doniesienia, nie jest zatem możliwe. Jednak brak polskich informacji prasowych na temat wydarzeń w Bydgoszczy stał się paradoksalnie ilustracją pewnych zjawisk. Należy się w związku z tym zastanowić, co leży u podstaw obranej przez ówczesne polskie redakcje linii nieinformowania społeczeństwa o wydarzeniach na objętych już wojną zachodnich terenach kraju, w tym Bydgoszczy.

Przyczyn może być kilka. W pierwszej kolejności należy przypuszczać, że chodziło o uspokojenie obywateli, wzmacnianie uczuć patriotycznych, zagrzewanie do walki z okupantem i podtrzymanie ducha narodu. Tezę tę potwierdzają publikowane wówczas fałszowane komunikaty, tonące w powodzi frazeologii, w których powtarzają się w kółko niemal takie same wiadomości. Najczęściej stosowanym chwytem dziennikarskim były nagłówki o heroicznej walce polskiego żołnierza i niekończącym się paśmie zwycięstw na froncie. „Goniec Warszawski” podał m.in.: Blady strach Berlina przed skutkami najazdu na Polskę (2 IX), Strąciliśmy 37 samolotów niemieckich. Zniszczyliśmy 100 czołgów nieprzyjacielskich (3 IX), Armia polska wytrzymała uderzenie całej militarnej potęgi niemieckiej, Błyskawiczny atak niemiecki sparaliżowany, Żołnierz polski wkroczył na ziemie niemieckie (4 IX), Uwolnienie Łodzi przez Armię Poznańską (13 IX), przy czym wcześniej w ogólne nie podano, jakoby Łódź była już zajęta przez Niemców. Z zasady więc nie informowano o upadku któregoś z polskich miast. W podobnym tonie utrzymane były artykuły w „ABC Nowiny Codzienne”. Tam: Bagnet polski jest silny. Niemcy nie wytrzymują tempa polskiego natarcia (5 IX). Bohaterską postawę Polski podziwia lwowski „Wiek Nowy” (14 IX), który pisze o Sukcesach armij sprzymierzonych (15 IX) i o rozbiciu dwóch niemieckich dywizji (15 IX), o tym, że Armia polska prze naprzód (19 IX), a Wojska niemieckie wycofały się na wielu odcinkach (19 IX) i ponoszą wielkie straty w wojnie z Polską (21 IX). Pomniejszano postępy wojsk nieprzyjaciela i rozdmuchiwano lokalne sukcesy polskiej armii. Gazety chętnie pisały również o kłopotach najeźdźcy. „Dobry Wieczór. Kurjer Czerwony. Ilustrowane Pismo Codzienne” donosił 5 września, że: W Hitlerii nic już nie można kupić. Głód i nędza zagląda Niemcom w oczy. „Nowy Wiek” podał na przykład, że: Niemcy ograniczyli naloty na Polskę z braku benzyny (15 IX). Z kolei lwowski „Dziennik Polski” podważa wiarygodność wroga w artykule zatytułowanym „Wszystko co Niemcy głoszą jest brednią i fałszem. Armia Polska jest potężna i niezłamana” (18 IX). Inny periodyk „Dobry Wieczór. Kurjer Czerwony. Ilustrowane Pismo Codzienne” dementuje fałszywe wiadomości, „jakie stale rozgłasza na nasz temat” w komunikatach radiowych Niemiecka Agencja Informacyjna (DNB 6 IX).

Rzadko pojawiały się doniesienia o okrucieństwach wojny, narastającym zagrożeniu i ofiarach. Jednak w „ABC Nowiny Codzienne” czytamy o „Wandalizmie III Rzeszy” i ofiarach wśród ludności cywilnej (4 IX). „Kurjer Poranny” informuje o zbrodniach „niemieckich bandytów” (lotników), którzy bombardując polskie miasta nie oszczędzają cywilów. W związku z nalotami w kontekście wojennym jeden raz pojawia się Bydgoszcz. „Polska Zbrojna” podała 5 września, że lista ofiar bombardowań obejmuje w Bydgoszczy 200 nazwisk.

Dezinformacja, a ściślej niedostatek informacji wynikał najprawdopodobniej z braku wiadomości o krwawych zajściach w Bydgoszczy. Poza komunikatami władz lokalnych oraz informacjami napływającymi przez radio, dzienniki Warszawy, Lwowa, Wilna czy Lublina mogły posiłkować się od czasu do czasu wiadomościami dostarczanymi przez ewakuowanych pracowników państwowych lub uciekinierów. Już w pierwszych dniach wojny zamilkły przecież nadajniki w Katowicach, Łodzi, Poznaniu, Krakowie i największy w Raszynie¹¹. Panował „głód wiadomości”, pisał 3 września „Wieczór Warszawski”.

Tak jak różne są doniesienia prasy polskiej i niemieckiej, tak różne jest nadal w tej ważnej kwestii stanowisko wielu Polaków i Niemców. Fakt ten uzmysławia, że społeczeństwa niechętnie polemizują z tymi, którzy negują ich obraz świata i równie niechętnie przyjmują do wiadomości informacje, które mogłyby postawić je w niekorzystnym świetle.

Podobnie jak w Katowicach po publikacjach¹² wywołujących sporo kontrowersji, a dotyczących obrony miasta, w szczególności obrony wieży spadochronowej, we wrześniu 1939 roku, tak i w Bydgoszczy rozpoczęła się przed kilkoma laty kolejna rozgorączkowana dyskusja nad mitem, legendą czy też prawdą o tzw. „krwawej niedzieli”. Atmosfera wokół niej może upoważniać do stwierdzenia, że w teraźniejszości obecna jest przeszłość. Być może wzgląd na emocje, które ta kwestia wywołuje, krępuje wielu badaczy. Wydaje się, że Polacy nie chcą czytać tego, co nie zgadza się z ich oczekiwaniami, wyobrażeniami lub jest inne niż krążące przez dziesięciolecia mity czy legendy. Tu czas zrobił niewiele. Po 65 latach nie potrafimy rozmawiać na ten temat bez emocji, o czym świadczy choćby reakcja części opinii publicznej na niedawne interpretacje tamtych wydarzeń.

Dyskusja wokół legendy lub prawdy o trzecim września w Bydgoszczy świadczy o tym, jak trudno jest rozładować ów konflikt. W tej atmosferze można zadać sobie pytanie, co jest silniejsze: siła argumentów czy siła emocji?

Inspiracją do takiej konkluzji był artykuł Janusza Tazbira, w którym autor żywi nadzieję, że polska historiografia wybije się wreszcie na normalność (…), stanie się (…) zwykłym podręcznikiem dziejów narodowych wolnym od nacisków wszelakiej cenzury. Także patriotycznej¹³, także oddolnej, sprawowanej przez czytelników-rodaków.

© 2005 Elżbieta Nowikiewicz