Mr Mroczna Środkowo-Wschodnia Europa ISSN 1899-5179

„Praski elementarz” Aleksandra Kaczorowskiego został wydany przez Wydawnictwo Czarne w serii Europa Środkowa, tej samej w której ukazała się książka z esejami Jurija Andruchowycza i Andrzeja Stasiuka. Kusi więc niezmiernie, by czytając „Praski elementarz”, próbować usłyszeć w nim jeszcze jeden, trzeci głos o własnej, prywatnej europejskiej ojczyźnie. Głos niewątpliwie komplementarny wobec wyznań autorów „Dwóch esejów o Europie zwanej Środkową”, bo poszerzający przestrzeń doświadczeń i eksploracji o kolejny element. Do rodzinnej mitologii, historii oraz geografii, priorytetowo traktowanych przez Andruchowycza i Stasiuka, Kaczorowski dołącza literaturę. Literatura — w tym przypadku czeska — staje się jedną z osi rzędnych pozwalających wyznaczać obszar środkowoeuropejskiego dziedzictwa i tożsamości. Nim jednak pozwolę sobie włączyć „Praski elementarz” do eseistycznego dialogu o Europie Środkowej, zacznę od zasadniczej tematyki książki Kaczorowskiego, od źródeł jego fascynacji — Pragi i jej pisarzy.

Aleksander Kaczorowski doświadcza Pragę jak wszyscy, których znam, a którzy choć raz gościli w stolicy Czech, czyli ulega zauroczeniu z jakiego wyzwolić się już nie sposób. Skłamałbym — wyznaje autor — mówiąc, że nigdy mnie nie korciło, żeby zamieszkać w Pradze. Od pierwszych chwil czułem się tam lepiej niż gdziekolwiek indziej, jakbym znalazł się wreszcie na swoim miejscu, jakbym odnalazł miejsce, którego zawsze szukałem.¹ Jego Praga nie ma oczywiście nic wspólnego z tą opisywaną w przewodnikach. Kaczorowskiego bowiem interesują peryferie, tamtejsze bary i knajpy, ludzie, w których odnajduje bohaterów prozy Bohumila Hrabala. Fascynuje go Praga będąca „arkadią realnego socjalizmu”, miasto jeszcze nie zdobyte przez kapitalizm. Nade wszystko jednak eseje Kaczorowskiego poświęcone są praskim pisarzom, miejscom związanym z ich życiem, ich książkom. Franz Kafka, Jakub Deml, Ladislav Klíma, Jaroslav Hašek i Richard Weiner — praski, literacki elementarz Hrabala; Kafka, Jiří Weil, Hrabal, Milan Kundera i Ota Pavel — praski elementarz Kaczorowskiego. Pisarze, jacy zdecydowali o dwóch ludzkich losach: Hrabala, ten bowiem (…) często mawiał, że przez życie prowadziła go pięcioramienna gwiazda, której wierzchołki tworzyło tych pięciu praskich pisarzy (9) oraz Kaczorowskiego, bo (…) gdyby nie oni, moje życie (…) potoczyłoby się inaczej (16). Wieczna powtarzalność losów, dojrzewania przez literaturę, odnajdywania dzięki niej swojego miejsca w życiu, swoich, czasami nowych, ojczyzn. Autor „Praskiego elementarza” przyznaje, iż przez przygodę z czeską kulturą i literaturą znalazł drugą duchową ojczyznę w której nieraz czuję się lepiej i pewniej niż we własnej (46).

„Praski elementarz” jest eseistyczną opowieścią o niezwykłych pisarzach ostatnich stu lat najbardziej zjawiskowej z europejskich stolic. To zbiór esejów będący swoistym dyptykiem, jednym jego skrzydłem jest tytułowy tekst o pisarzach najważniejszych dla Hrabala, drugim pięć szkiców o autorach, którzy wpłynęli na życie Kaczorowskiego. Wspólnymi elementami dyptyku, oprócz miasta, są Franz Kafka, Bohumil Hrabal występujący w dwóch rolach: inicjowanego i mistrza. Wspólne dla bohaterów książki są również koleje ich żywotów, los outsidera: Dwaj Żydzi, dwaj alkoholicy i odsunięty od posługi kapłańskiej klecha. Co Hrabala w nich pociągało? (9). Co znajduje Kaczorowski w swoich bohaterach? Jego ulubieńcom, prócz Kafki, życiorysy zdeformował romans z komunizmem, skazując ich na prześladowania, szaleństwo, emigrację, w najlepszym razie na milczącą akceptację nieprawości, pozwalającą wprawdzie drukować w czechosłowackich oficynach, ale za słabość jaką też przychodzi zapłacić. Jak w przypadku Hrabala, gdy po „aksamitnej rewolucji” pamięć o ugodowej postawie autora „Postrzyżyn” ściąga na jego głowę fale niechęci i krytyki. Co ich wszystkich łączyło? Myślę, że podobieństwo losów — odpowiada Kaczorowski na pytanie o ulubionych pisarzach Hrabala, ale tę opinię odnieść można także do jego faworytów — chodzili wszak po tych samych praskich ulicach — samotni, osobni anonimowi — a ich książki raz po raz skazywane były na nieistnienie — a jednak przetrwały (9).

Trwałość tej literatury okazuje się najważniejsza. Tak pojmowana literatura staje się bowiem wartością niezmienną, absolutną, bo nieustannie inspirującą, pozwalającą porządkować świat (przynajmniej ten własny), odnajdywać w nim siebie, swoje miejsce. W esejach Kaczorowskiego ta stałość literatury jest tym wyrazistsza, im bardziej kruche i przemijające okazują się porządki historii oraz granice krajów. Rozpadają się jedne i powstają nowe państwa, a zawsze z tymi procesami wiążą się ludzkie cierpienia. W różnorodnych formach bólu są i nieszczęścia pisarzy, koniecznie przecież uwikłanych w historię i politykę. Kaczorowski opowiada o przyczynach fascynacji praskich bohaterów swych esejów komunizmem, a następnie o odkrywaniu oblicza systemu, demistyfikacji jego zbrodni i urojeń, przedstawia cenę uzyskania prawdy oraz jej konsekwencje. Pisze jednak przede wszystkim o swoich emocjach związanych z lekturą. A ton tych wypowiedzi, esencjonalnie szczery, nostalgiczny i przejmujący, nie pozostawia wątpliwości, że dla Kaczorowskiego prascy pisarze są autorami najważniejszego z elementarzy uczuć.

© 2003 Jarosław Bytner

Pierwodruk: „Slavia Occidentalis” tom 60 (2003), PTPN, Poznań 2003, s. 171-172.